धेरैजसो विद्यालय र सामुदायिक पुस्तकालयमा अझै पनि मोटो दर्ता किताब, हातले लेखिएको लेनदेन रजिस्टर र “कुन किताब कहाँ छ” भन्ने कुरा एकजना मात्र मान्छेलाई थाहा हुने अवस्था छ। पुस्तकालय सानो हुँदा यो चल्छ। तर किताब र पाठक बढ्दै जाँदा, पुस्तकालय सम्हाल्ने व्यक्ति फेरिँदा, वा व्यवस्थापन समितिले “गत वर्ष कति किताब लगियो?” भनेर सोध्दा कागजी अभिलेख अपुग हुन्छ।
यो लेखले पुस्तकालय व्यवस्थापन सफ्टवेयर के हो, यसले के गर्छ, र नेपालका साना पुस्तकालयले कसरी खुला स्रोत सफ्टवेयरबाट सुरु गर्न सक्छन् भनेर बताउँछ।
नेपालमा पुस्तकालयको अवस्था
- शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको २०७८/७९ को सर्वेक्षणअनुसार देशभर ९२८ सामुदायिक तथा सार्वजनिक पुस्तकालय छन्, तीमध्ये २२७ मात्र राम्ररी सञ्चालनमा छन् (रिपब्लिका)।
- रुम टु रिडले मात्रै सन् २००० यता ३१ जिल्लामा करिब ५,००० विद्यालय पुस्तकालय स्थापना गरेको छ (काठमाडौं पोस्ट)।
- तर यीमध्ये धेरैजसोमा अझै कम्प्युटरमा आधारित सूची र लेनदेन छैन।
हरेक वर्ष भदौ १५ मा राष्ट्रिय पुस्तकालय दिवस मनाइन्छ। पुस्तकालयलाई व्यवस्थित बनाउने काम सुरु गर्न यो राम्रो अवसर हो।
पुस्तकालय सफ्टवेयरले के गर्छ?
| काम | कागजमा | सफ्टवेयरमा |
|---|---|---|
| किताबको सूची | दर्ता किताब | हरेक शीर्षक र प्रतिको खोज्न मिल्ने अभिलेख |
| किताब दिने | रजिस्टर, हस्ताक्षर, मितिको छाप | सदस्य र किताब स्क्यान गर्दा फिर्ता मिति आफैं |
| फिर्ता र जरिवाना | दिन गनेर हिसाब | किताब स्क्यान गर्दा जरिवाना आफैं हिसाब |
| सदस्य | सदस्य सूची | वर्ग (विद्यार्थी, शिक्षक आदि) र नवीकरणसहित |
| प्रतिवेदन | वर्षको अन्त्यमा हातले गन्ती | लेनदेन, संग्रह, सदस्य र जरिवानाको प्रतिवेदन |
सफ्टवेयर छान्दा के हेर्ने?
- कसले सम्हाल्छ? आईटी कर्मचारी छैनन् भने सर्भर चाहिने सफ्टवेयर होइन, सामान्य एपजस्तै इन्स्टल हुने सफ्टवेयर छान्नुहोस्।
- इन्टरनेट भरपर्दो छ? छैन भने अफलाइन चल्ने सफ्टवेयर चाहिन्छ।
- नेपाली चल्छ? इन्टरफेस नेपालीमा छ कि छैन, र नेपाली युनिकोडमा लेखिएका किताबका नाम खोज्न मिल्छ कि मिल्दैन, जाँच्नुहोस्। पुरानो प्रीति (Preeti) फन्टमा लेखिएको अभिलेख खोज्न मिल्दैन, त्यसैले युनिकोडमा बदल्नुपर्छ।
- कति खर्च लाग्छ? सफ्टवेयर निःशुल्क भए पनि सर्भर र होस्टिङको खर्च लाग्न सक्छ।
कोहा कि खुल्ला?
कोहा (Koha) संसारभर र नेपालमा पनि प्रयोग हुने निःशुल्क, खुला स्रोत प्रणाली हो। विश्वविद्यालय र ठूला पुस्तकालयका लागि यो उत्कृष्ट छ। तर यसलाई लिनक्स सर्भर, वेब सर्भर र डाटाबेस चाहिन्छ। नेपालका पुस्तकालयमा गरिएको एक अध्ययनले धेरैजसो पुस्तकालयाध्यक्ष कोहाका सुविधाबाट सन्तुष्ट भए पनि थोरैले मात्र यसलाई इन्स्टल र अनुकूलन गर्न सक्ने देखाएको छ।
खुल्ला (Khulla) साना पुस्तकालयका लागि बनाइएको हो:
- खुला स्रोत। कुनै शुल्क, सदस्यता वा नवीकरण छैन।
- इन्टरनेट चाहिँदैन। सम्पूर्ण सूची पुस्तकालयकै कम्प्युटरमा एउटा फाइलमा रहन्छ।
- नेपाली इन्टरफेस। सेटिङ → Appearance मा गएर नेपाली छान्न सकिन्छ।
- नेपाली रुपैयाँ। जरिवाना र शुल्क लाखको ढाँचामा: रु १,२३,४५६।
- Windows, Linux र Android मा चल्छ। Windows मा एडमिन अनुमति बिना इन्स्टल हुन्छ।
- बारकोड लेबल A4 पानामा प्रिन्ट गर्न सकिन्छ।
खुल्लाका सीमा पनि जान्नुहोस्: अहिले अनलाइन क्याटलग (OPAC) छैन, दुई कम्प्युटरले एउटै सूची साझा गर्न सक्दैनन्, मिति ईस्वी सम्वत्मा मात्र देखिन्छ, र प्रिन्ट हुने लेबलमा नेपाली अक्षर आउँदैन। यी चाहिने पुस्तकालयका लागि कोहा उपयुक्त हुन्छ।
सुरु गर्ने तरिका
- कम्प्युटर तयार पार्नुहोस्। सामान्य Windows वा Linux कम्प्युटर, वा Android ट्याब्लेट पुग्छ।
- नियम तय गर्नुहोस्। विद्यार्थी, शिक्षक र अन्य सदस्यले कति किताब, कति दिनका लागि लैजान पाउने, र ढिला भएमा जरिवाना कति, पहिले नै लेख्नुहोस्।
- किताब एक-एक दराज गरेर प्रविष्ट गर्नुहोस्। सबैभन्दा धेरै पढिने किताबबाट सुरु गर्नुहोस्। हरेक शीर्षक एकपटक, र हरेक प्रति (copy) छुट्टै नम्बरसहित।
- बारकोड लेबल टाँस्नुहोस्। त्यसपछि किताब दिने र फिर्ता लिने काम एक स्क्यानमा हुन्छ।
- नियमित ब्याकअप लिनुहोस्। सेटिङ → Backup बाट पूरै पुस्तकालय एउटा फाइलमा निकालेर पेन ड्राइभमा राख्नुहोस्।
किताबको सूची बनाउने विस्तृत तरिका यो अङ्ग्रेजी लेखमा छ।
निष्कर्ष
पुस्तकालयलाई व्यवस्थित बनाउन ठूलो बजेट वा सर्भर चाहिँदैन। एउटा कम्प्युटर, खुला स्रोत सफ्टवेयर र ध्यान दिएर प्रविष्ट गरिएका किताबले नै सुरुवात हुन्छ।
प्रायः सोधिने प्रश्न
पुस्तकालय व्यवस्थापन सफ्टवेयर भनेको के हो?
पुस्तकालयको दैनिक काम कम्प्युटरबाट गर्ने सफ्टवेयर: किताबको सूची (क्याटलग), किताब दिने र फिर्ता लिने, सदस्यको अभिलेख, ढिला फिर्ताको जरिवाना र प्रतिवेदन। हातले लेखिने दर्ता किताब र लेनदेन रजिस्टरको ठाउँ यसले लिन्छ।
नेपालमा खुला स्रोत पुस्तकालय सफ्टवेयर पाइन्छ?
पाइन्छ। कोहा (Koha) र खुल्ला (Khulla) दुवै खुला स्रोत (open source) हुन्। कोहा सर्भरमा चल्छ र ठूला पुस्तकालयका लागि उपयुक्त छ। खुल्ला सामान्य एपजस्तै कम्प्युटरमा इन्स्टल हुन्छ र इन्टरनेटबिना चल्छ।
इन्टरनेट नभएको पुस्तकालयमा सफ्टवेयर चल्छ?
खुल्लाजस्तो डेस्कटप एप चल्छ, किनभने सम्पूर्ण सूची पुस्तकालयकै कम्प्युटरमा रहन्छ। इन्टरनेट केवल सफ्टवेयर डाउनलोड वा अपडेट गर्न चाहिन्छ।
के खुल्लामा नेपाली भाषा र मिति चल्छ?
खुल्लाको पूरा इन्टरफेस नेपालीमा छ, र किताब र सदस्यका नाम नेपाली युनिकोडमा लेख्न र खोज्न सकिन्छ। जरिवाना नेपाली रुपैयाँमा लाखको ढाँचामा (रु १,२३,४५६) देखिन्छ। तर मिति अहिले ईस्वी सम्वत् (AD) मा मात्र देखिन्छ, विक्रम सम्वत्मा होइन।
खुल्ला चलाएर हेर्नुहोस्
ब्राउजरमा डेमो खोल्नुहोस्, वा Windows, Linux वा Android का लागि डाउनलोड गर्नुहोस्। खाता बनाउनु पर्दैन, इन्टरनेट चाहिँदैन।
सेटअप गर्न सहयोग चाहिन्छ?
इन्स्टल गर्न, पुरानो रजिस्टर वा स्प्रेडसिटबाट रेकर्ड सार्न, वा तपाईंको पुस्तकालयलाई चाहिने सुविधा थप्न हामी सहयोग गर्न सक्छौं। हामीलाई WhatsApp (+977 981-9102869) मा सन्देश पठाउनुहोस्, वा info@sangamadhikari.com मा इमेल गर्नुहोस्। सम्पर्क